Gospodarka \ Wsparcie w czasie pandemii 
Odpowiedź NBP na koronawirusa
Obecny kryzys ponownie uzmysłowił decydentom, jak ważne dla funkcjonowania gospodarki jest odpowiednie umocowanie polityki monetarnej. Wszystkie banki centralne w gospodarkach zachodnich wsparły finansowo tarcze antykryzysowe swoich rządów. Gdy spojrzy się powierzchownie na ich instrumenty, można odnieść wrażenie, że kreują one pieniądz z niczego. 
dr Justyna Schulz
Z
apisują bowiem na koncie kontrahenta odpowiednią sumę pieniędzy, udzielając mu kredytu lub zakupując od niego walory finansowe. W tym technicznym opisie, często przedstawianym jako dodrukowywanie banknotów, pomijane jest, że nie każdy może zostać kontrahentem banku centralnego. W Statucie Europejskiego Systemu Banków Centralnych warunki są ściśle określone. Do transakcji z bankami centralnymi są dopuszczone tylko te instytucje finansowe, które mogą przedłożyć odpowiednie zabezpieczenia. We wszystkich państwach strefy euro największą pulę zabezpieczeń stanowią obligacje rządowe o ratingu nie niższym niż BBB-. W związku z tym wymogiem cała debata w strefie euro toczy się o instrumenty zapewniające wszystkim obligacjom rządowym, mimo rosnących deficytów, na tyle wysoki rating, aby mogły być dopuszczone do transakcji z bankiem centralnym. Państwa mające bowiem takie zabezpieczenia posiadają moc sprawczą w kreowaniu pieniądza.
Skala operacji uzależniona od warunków rynkowych
Na posiedzeniach 17 marca 2020 r. Rada Polityki Pieniężnej zdecydowała, że NBP, podobnie jak inne banki centralne państw unijnych, wprowadzi dodatkowe instrumenty repo zabezpieczające płynność rynku dla obligacji rządowych poprzez ich zakup do wysokości 10 mld zł. Na posiedzeniu 8 kwietnia 2020 r. dodano do obligacji rządowych zakupywanych na rynku wtórnym obligacje innych instytucji gwarantowanych przez skarb państwa. Terminy oraz skala prowadzonych operacji będą tym razem uzależnione od warunków rynkowych. W czę?ci ?rodowisk ekonomicznych ju? decyzja podj?ta 17 marca spotka?a si? z?mocnym zarzutem ?deptania konstytucji?. Zarzucano, ?e bank centralny poprzez zakup obligacji polskiego rz?du automatycznie finansuje bud?et, co jest sprzeczne z?konstytucj?. 
ści środowisk ekonomicznych już decyzja podjęta 17 marca spotkała się z mocnym zarzutem „deptania konstytucji”. Zarzucano, że bank centralny poprzez zakup obligacji polskiego rządu automatycznie finansuje budżet, co jest sprzeczne z konstytucją. 
Rzeczywiście, angażując się na rynku wtórnym obligacji rządowych, NBP odszedł od trwającej od lat 90. praktyki zasadniczego odrzucania polskich obligacji rządowych jako zabezpieczenia emisji złotówki. Funkcję tę spełniają obligacje rządu amerykańskiego, niemieckiego czy brytyjskiego. Ten specyficzny model prowadzenia polityki monetarnej, praktykowany głównie w byłych koloniach, które bazą swojej emisji uczyniły obligacje rządowe państw kolonialnych, przeżył swój renesans po 1989 r. w krajach postsocjalistycznych. Jego silną stroną miało być wprowadzenie zewnętrznych barier dla emisji pieniądza, nad którymi dane jurysdykcje nie miały kontroli. Z pewnością model ten sprawdził się w czasie, kiedy w Polsce, podobnie jak w całym byłym bloku wschodnim, tworzono dopiero rynki kapitałowe oferujące rynkową wycenę rządowych obligacji. 
Alternatywa jest jasna
Po 30 latach bycia państwem na dorobku, w sytuacji kiedy rynek obligacji rządowych w Polsce spełnia wszelkie warunki jakości określone w traktatach europejskich, a rating polskich obligacji wyceniany jest na A-, trudno o argumenty przemawiające za kontynuowaniem tej strategii. Leży ona bowiem u podstaw wyspowego i peryferyjnego rozwoju, w którym dopływ pieniądza do gospodarki zależy od decyzji zagranicznych inwestorów lub funduszy unijnych. Stąd ta bezalternatywność importu kapitału w sytuacji, kiedy podstawowa technologia jego kreowania poprzez odpowiednio zabezpieczony kredyt została na poziomie banku centralnego zablokowana. Konsekwencją tej decyzji jest tzw. pułapka średniego dochodu, Polacy migrujący w celu sprowadzania dewiz do Polski i model rozwoju poprzez dewaluację kapitału ludzkiego. Alternatywa jest jasna – albo kontrakty kredytowe z wszelkimi wymogami ostrożnościowymi, albo wtórny rozwój jako montownia z tanią siłą roboczą. 
Oczywiście oponenci mają rację, zwracając uwagę na niebezpieczeństwo nadużyć. Ale czy z powodu potencjalnego niebezpieczeństwa NBP powinien zaniechać działań zmierzających do prowadzenia polityki monetarnej takiej jak banki centralne w Portugalii, Hiszpanii czy Słowenii, i to zanim zostały członkami unii walutowej? Jeśli rynki kapitałowe wyceniają polskie obligacje rządowe na A-, to dlaczego NBP ma wyłącznie skupować obligacje niemieckie, amerykańskie czy brytyjskie. W praktyce oznacza to bowiem, że NBP współfinansuje programy antykryzysowe tamtejszych rządów. Ze względu na rozmiary zobowiązań podejmowanych przez rząd USA czy stan zadłużenia i trudności systemowe w strefie euro trudno obecnie z góry zakładać, że polskie obligacje rządowe stanowią słabsze zabezpieczenie dla emisji złotówki. 
Obecny kryzys jest dobrym momentem, aby przejść do klasycznej polityki monetarnej, to znaczy takiej, w której podstawową bazę do kreowania pieniądza stanowią krajowe aktywa finansowe. Rada Polityki Pieniężnej poczyniła właśnie ku temu pierwszy krok. Nie jest to w żadnym przypadku sprzeczne z duchem naszej konstytucji. NBP stosuje bowiem te same instrumenty, które są używane również w innych państwach Unii Europejskiej. Skoro są one zgodne z traktatami europejskimi zabraniającymi bezpośredniego finansowania budżetów państw, to również NBP, stosując te instrumenty, nie finansuje bezpośrednio budżetu. Ta jakościowa zmiana w polityce monetarnej NBP i związane z nią wyzwania stanowią natomiast ważny krok Polski w kierunku skoordynowanej europejskiej polityki monetarnej.   
Dr Justyna Schulz jest dyrektorem Instytutu Zachodniego w Poznaniu